مثنوی

مثنوی

 

          مثنوی یکی از قالب های شعر سنّتی فارسی است و آن شعری است شامل     بیت های پیاپی در یک وزن که هر بیت آن قافیه ای مستقلّ و جداگانه دارد و از آنجا که هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی (منسوب به کلمه مثنی) به معنی دوتا دوتا یا دوگانی می نامند. تعداد بیت های مثنوی محدودیّتی ندارد و بنا به دامنه مطالب می تواند افزایش یابد. همین مقیّد نبودن به تکرار قافیه و محدود نبودن تعداد بیت ها باعث شده است که مثنوی در زبان فارسی، بهترین شکل برای سرودن منظومه های مختلف در موضوع های گوناگون عشقی، تاریخی، حماسی و عرفانی شود.

          از نخستین دورة پیدایش شعر فارسی، یعنی از اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم، شاعران ایرانی شروع به پرداختن منظومه هایی در قالب مثنوی و در     موضوع های مختلف کردند. بیت های پراکنده ای که از شاهنامة مسعود مروزی (اواخر قرن سوم) و کلیله ودمنة رودکی (متوفّی 329 ق.) باقی مانده است نشانة قدمت کاربرد این قالب شعری در میان شاعران فارسی زبان است. همین قدیمی ترین نمونه ها نشان می دهد که شاعران به سرودن مثنوی با مضمون های اخلاقی به صورت داستان و تمثیل و همچنین مثنوی هایی با مضمون های حماسی توجّه داشته اند و سرمشق کار آنها در سرودن این هر دو نوع، کتاب ها و منابعی است که از دوران قبل از اسلام در دست بوده است.

          شاهنامة فردوسی، ویس و رامین فخرالدّین اسعد گرگانی، روشنایی نامۀ ناصر خسروقبادیانی، منطق الطّیرعطار، بوستان سعدی، منظومه های پنجگانة نظامی گنجوی و بالاخره مثنوی معروف جلال الدّین محمّد مولوی نمونه های برجستة مثنوی سرایی در موضوع ها و مضمون های مختلف هستند.

          علاوه بر منظومه ها شاعران اغلب، قالب مثنوی را برای سرودن ساقی نامه، حکایت های کوتاه یا بیان مضمون های مختلف عشقی، فلسفی و پند و اندرز به کار   برده اند که نمونه های فراوان از این نوع مثنوی های کوتاه را در دیوان بسیاری از شاعران فارسی زبان می یابیم. در دوران متـــأخر پروین اعتصامی(1320-1285ش) و محمــد حسین شهریــار(1367-1283ش) نمونه های موفّقی از مثنوی با مضمون های مختلف عرضه کرده اند.

 

                                                                     رزم رستم با اسفندیار

                                                                                                               فردوسی

      چو شد روز رستم بپوشید گبر                    نگهبان  تن  کرد  با گبـر، ببر

      کمندی به فتراک زین بر ببست                    برآن  بارة  پیل پیکـر نشست

      بفــرمود  تا  شد زواره  برش                     فراوان سخن راند از لشکرش

      بدو گفت رو لشکر آرای  باش                     بر کوهة  ریگ  بر  پای  باش

      تهمتن همی رفت نیزه به دست                     چو بیرون شد از جایگاه نشست

      سپاهش  برو خواندند آفــرین                     که بی تو مباد اسب و گوپال و زین

      بیامد  چنـان  تا  لب  هیــرمند                      همه دل  پر از باد و لب پر ز پند

      چنین گفت پس بازواره به راز                      که  مردیست این  بدرگ دیوساز

       بترسـم که با او نیــارم  زدن                      ندانم کزین پس چه شاید بدن

       تو اکنون سپه را هم ایدر بدار                      شوم چه  به پیش آورد روزگار

       به تنها تن خویش جویم نبرد                       ز لشکر نخواهم کسی رنجه کرد

       گذشت از لب رود و  بالا  گرفت                       همی ماند از کار گیتی شگفت

       خروشید  کای  فرّخ اسفندیار                       همـاوردت آمد،  برآرای  کار

       چو بشنید اسفندیار این سخن                      از آن  شیر پرخاشجوی کهن

             بخندید و  گفت  اینک آراستم                      بدان گه که از خواب برخاستم

       بفرمود تا زین  بر اسب سیاه                     نهادند  و  بردند  نزدیک  شـاه

       چو جوشن بپوشید پرخاشخوی                        ز زور و زشادی که بود اندراوی

       نهاد آن بن  نیزه را  بر زمین                      ز خاک  سیاه  اندر آمد به زین

       بسان پلنگی که  بر پشت گور                      نشیند  برانگیزد  از  گور شور

       سپه  در  شگفتی  فرو ماندند                       بر آن  نامدار آفــرین خواندند

       همی شد چو نزد تهمتن رسید                      مر او را  بر آن  باره تنها بدید

       پس از بارگی با پشوتن بگفت                       که ما را نباید  بدو  یار و جفت

       چو تنـها ست ما نیز تنـها شویم                       ز پستی بر آن  تند  بالا  شویم

       بر آن گونه رفتند هر دو به رزم                          تو گفتی که اندر جهان نیست بزم

       چو نزدیک گشتند پیر وجوان                       دو شیر  سرافراز و دو پهلوان

       خروش آمد از بارة  هر دو مـرد                       تو  گفتـی  بدرّید  دشت  نبـرد

       چنین گفت رستم  به آواز سخت                         که ای شاه شادان دل و نیک بخت

       از این گونه مستیزو بد رامکوش                         سوی مردمی  یاز و باز آر هوش

       اگر جنگ خواهی و  خون ریختن                       بر این گونه  سختی برآویختن

       بگو  تا  سـوار آورم  زابلــی                       که  باشنـد  با خنجــر  کابلــی

       برین رزمگه شان به جنگ آوریم                      خود  ایدر  زمانی درنگ آوریم

       بباشد  به کام تو خون ریختن                      ببینــی  تکــاپـوی  و آویختـن

       چنین پاسخ آوردش

/ 0 نظر / 26 بازدید