قطعه

قطعه

 

          در لغت به معنی یک پاره، قالبی از قالب های شعر سنّتی فارسی است که بین دو تا دوازده و گاه تا سی بیت دارد. این بیت ها همه به یک وزن و یک قافیه است و مطلع قطعه معمولاً مصرّع نیست؛ از این جهت، قطعه شبیه پاره ای از قصیده به نظر می آید و وجه تسمیّه آن نیز به همین مناسبت است.

          یکی از ویژگیهای قطعه این است که یک موضوع واحد در آن دنبال می شود و بیشتر برای بیان مقاصد اخلاقی یا هجو یا تهنیّت و گاه بیان حکایت به کار می رود. این قالب شعری را تقریباً همۀ شاعران، از دیرزمان تا امروز تجربه کرده اند و در دیوان اغلب شاعران، بخشی به قطعات یا مقطّعــات اختصاص یافتــه است. شاعـرانی مانند رودکــی سمرقندی، انــوری ابیوردی، سعدی، ابن یمین، ایرج میرزا، پروین اعتصامی و ملک الشعراء بهار  از قطعه سرایان  مشهور فارسی هستند.

 

                                                                                     ای دل

ای دل  اگر زمانه  به غم  می نشاندت        بنشین وصبر کن که صبوری دوای اوست

با  دور  روزگـار  نشاید  ستیزه  کرد          وانکس که کرد این مثل خوش برای اوست

با ژنده پیل  پشه  چو  پهلو  همی زند        گر جان به باد دهد  الحقّ سزای اوست

گر  کار  عاقلی  نرود  بر  ره  صواب        از وی  مبین  که آن نه ز فکر خطای اوست

ور جاهلی به منصب و مالی رسد مگوی       کان مال ومنصب از شرف وعقل و رای اوست

چون کارها به جهد میسّـر نمی شود         آن زیبد ازکسی که خرد رهنمای اوست

گر کار  نیک و بد  نشود  بر  مراد او        داند  که  هرچه هست به حکم خدای اوست

                                                                                                        ابن یمین

                                                                                     مـادر

             گوینـد  مــرا چــو زاد  مــادر             پستان  به دهان  گرفتن آموخت

             شبــها  بــر  گـاهــوارة  مــن            بیــدار نشست و خفتـن آموخت

             دستــم  بگرفت و  پا به پا  برد            تـا  شیــوة  راه رفتــن آموخت

             یک حرف و دو حرف بر زبانم              الفــاظ  نهــاد و  گفتـن آموخت        

             لبخنــد  نهــاد  بــر  لب  مــن             بـر  غنچـة  گل  شکفتن آموخت

             پس هستی من ز هستی اوست              تا هستم وهست دارمش دوست

                                                                                                   ایرج میرزا

 

                                                                              محتسب ومست

محتسب  مستـی  به  ره  دید و گریبـانش  گـرفت     

                                                     مست گفت ای دوست این پیراهن است افسارنیست

گفت  مستی  زان  سبب  افتان و خیزان  می روی     

                                                     گفت جــــرم  راه رفتــن نیست ره  همــوار نیست

گفت  می بــایــد  تـرا  تـا  خــانة  قاضــی  برم      

                                                      گفت رو صبح آی قاضی نیمـه  شب بیــدار نیست

گفت  نزدیک  است والی را  سرای  آنجـا  شویم     

                                                      گفت والـــی  از  کجــا  در خــانــة خمّــار نیست

گفت  تا  داروغـه را  گـویم  در  مسجد  بخـواب       

                                                      گفت  مسجـد  خــوابگاه  مــردم  بــدکــار نیست

گفت  دینــاری  بده  پنهــان  و خود را  وارهان        

                                                      گفت  کـار  شــرع  کـار  درهــم  و دینــار نیست

گفت  از  بهـر غرامـت  جـامـه ات  بیــرون کنم        

                                                       گفت پـوسیـده است جز نقشی ز پود و تار نیست

گفت آگـه  نیستی  کز  ســر  در افتــادت  کلاه         

                                                        گفت در سر عقــل بایــد  بی کلاهی عــار نیست

گفت می بسیارخوردی  زان چنین بیخود شدی         

                                                        گفت ای بیهوده گـو  حـرف کم و بسیــار نیست

/ 0 نظر / 30 بازدید