غزل

غزل

 

          در لغت به معنی عشقبازی و سخن گفتن عاشقانه است. غزل یکی از قالب های شعر سنّتی فارسی است که معمولاً بین پنج تا چهارده بیت دارد در یک وزن و قافیه و با مطلع مصرّع. در آخرین بیت غزل، اغلب شاعر نام شعری یا تخلّص خود را ذکر می‌کند. غزل همان طور که از معنی آن بر می آید، از دیربار اختصاص به مضمون های عاشقانه و شرح فراق و وصال و وصف زیبایی های معشوق داشته است .

          نخستین غزل فارسی (قرن چهارم و پنجم هجری قمری) در مجالس بزم و شادی همراه با موسیقی خوانده می شده است. شاعرانی مانند رودکی، شهید بلخی و دقیقی از نخستین غزل سرایان فارسی هستند. در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم، غزل به تدریج جای بیشتری را در دیوان شاعران به خود اختصاص داد؛ به طوری که حتّی شاعران قصیده سرایی چون خاقانی، و شاعران منظومه سرایی چون نظامی نیز به سرودن غزل روی آوردند. با ظهور سنایی غزنوی که شاعری عارف بود، نوع خاصّی از غزل در شعر فارسی به وجود آمد که به «غزل عارفانه» معروف شد. این نوع از غزل، به وسیلة عطّار نیشابوری و جلال الدّین محمّد مولوی بلخی و فخرالدّین عراقی رشد و تکامل یافت و بدین ترتیب دو شاخه جداگانه غزل عاشقانه و غزل عارفانه در شعر فارسی مشخّص شد.

          زبان ساده و روان و نزدیک به زبان محاورة امروز، در غزل عاشقانه انوری نمایندة روش خاصّی شد که اوج آن را در غزل های سعدی می بینیم؛ همچنانکه  شیوة سنایی در غزل عارفانه، در غزلیّات معروف به غزلیّات شمس مولانا به کمال رسید. تا اواسط قرن هفتم، دو شاخة غزل عاشقانه و عارفانه، تقریباً از یکدیگر جدا و مشخّص بودند؛ از این تاریخ به بعد بر اثر رواج اصطلاحات صوفیانه در میان شاعران، غزل هایی سروده شد که در آن ها رنگ هر دو نوع غزل را می تـوان دید. غـزل های حافظ نمونۀ کامل غزل هایی از این نوع خاصّ است که در آنها معانی و مضمون های عاشقانه و عارفانه به هم آمیخته است.

          با آن که غزل، پیوسته رنگ عاشقانه یا عارفانه داشته یا تلفیقی ازاین دو نوع بوده است، اما بعضی ازشاعران، از جمله سعدی و حافظ، گاه آن را برای مدح نیز به کار گرفته اند و در دیوان های آنها، گاه گاه به غزل هایی بر می خوریم که در چند بیت آخر، با حسن تخلّص، ماهرانه گریز به مدح زده اند.

          یکی دیگر از تغییراتی که غزل در طول تاریخ خود داشته است، استقلال مضمون بیت های آن است. در غزل های شاعران قرن چهارم و پنجم و ششم، بیت های غزل از نظر مضمون به هم پیوسته و نزدیک هستند، اما به تدریج این خصوصیّت، از بین رفت و هر بیت حاوی مضمون مستقلّی شد. این ویژگی در غزل، از قرن نهم به بعد به تدریج به افراط و انحطاط کشیده شد و شاعران غزلسرا مجذوب مضمون یابی و مضمون آفرینی شدند و بدینگونه غزل هایی که شاعران سبک هندی سرودند، به صورت قالبی در آمد که با مضمون های مختلف عشقی، اخلاقی، فلسفی و عرفانی پر شده بود؛ در نتیجه غزل نه تنها از نظر زبان، بلکه از نظر یکدستی و هماهنگی مضمون نیز قدرت خود را از دست داد.

          غزل که با حافظ به بالاترین نقطه اوج و اعتلای خود رسیده بود، بعد از او رو به فرود گذاشت. غزلسرایان دورة معروف به بازگشت ادبی نیز تنها به تقلید از غزل های سعدی و حافظ پرداختند و تحوّلی در آن به وجود نیاوردند. در شعر مشروطیّت، غزل نیز به مانند دیگر قالب های شعری به کار بیان افکار و عقاید سیاسی و اجتماعی آمد. در این دوره غزل عارفانه، تقریباً سروده نشد و بیشتر بیت های غزل هایی هم که رنگ عاشقانه داشتند، به طرح مسایل سیاسی و اجتماعی روز اختصاص یافت.

          در دوران معاصر، غزل کم و بیش به معنی قدیمی خود که شعر عاشقانه باشد، بازگشته است و امروز رایج ترین شکل شعر سنّتی است که هم شاعران سنّت گرا و هم شاعران نوپرداز از راه تفنّن به آن رو می آورند. غزل های موفّقی که در زمینه هایی غیر از معانی عاشقانه در این دوره سروده شده اند هرچند رنگ اجتماعی دارند در هر حال از زمرة شعر غنایی به حساب می آیند.

 

 

باز تابی در ده  آن زلفین  عالم سوز را              باز آبی بر زن آن روی جهان افروز را

باز بر عشّاق صوفی طبع  صافی جان گمار              آن دو صف جادوی شوخ دلبرجان دوز را

باز  بیرون  تاز در میدان  عقل و عافیت              آن سیه پوشان کفرانگیز ایمان سوز را

سربرآوردندمشتی گوشه گشته چون کمان               باز  در کار آر نوک  ناوک  کین توز را

روزها چون عمر بدخواه تو  کوتاهی گرفت               پاره ای از زلف کم کن  مایه ای ده روز را

آینه  برگیر  و  بنگر  گر  تماشـا  بایدت              در میان روی  نرگس بوستان افروز را

نوگرفتان را به بوسی بسته گردان بهرآنک              دانه دادن  شرط  باشد  مرغ  نوآموز را

                                                                                                                سنایی

 

ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی            چه  کنم  که  هست اینها  گل باغ آشنایی

همه شب نهاده ام سرچو سگان برآستانت            که رقیب  در نیــاید  به  بهــانة  گــدایی

در گلستان  چشمم ز چه رو  همیشه باز است          به امید آن که  شاید  تو به چشم من  درآیی

سروبرگ گل ندارم زچه رو روم به گلشن            که شنیده ام ز گلها  همه  بوی بی وفایی

به کدام مذهب است این، به کدام ملّت است این          که کشند عاشقی را که تو عاشقم چرایی

به  قمــارخانه رفتــم  همه  پاکبــاز  دیدم           چو به  صومعه رسیدم  همه زاهد ریایی

در  دیر  می زدم  من  که  ندا ز در  درآمد            که درآ درآ عراقی  که تو هم از آن مایی

                                                                                                                       عراقی

 

عشق  جمال  جانان  دریای آتشین است              گر آتشی بسوزی  زیرا که روی این است

جایی که  شمع  رخشان  ناگاه  برفروزد             پروانه چون بسوزدآن سوختن یقین است

گر سرّعشق خواهی از کفرودین گذر کن              کآنجا که عشق آمد چه جای  کفر و دین است

عاشق  که  در  ره آید  اندر  مقــام  اوّل              چون سایه ای به خواری افتاده بر زمین است

چون  مدّتی  برآید  ســایه  نماند  اصلاً               کز دور جایگاهی خورشید  در کمین است

هرکس  که درّ معنی  زین  بحر  باز یابد              در ملک  هر دو  عالم  جاوید  نازنین است

تو مرد ره  چه دانی زیرا که  مرد ره را               اوّل قدم  درین ره  بر چـرخ  هفتمین است

کاری  قویست و عالی  که از در طریقت              در هر هزار سالی  یک  مرد  راه بین است

عطّــار  اندرین  ره  چاهی فتــاد  کانجا               برتر زجسم و جانست بیرون زمهر و کین است

                                                                                                                       عطّار

                                                          

آمد بهـار جانـها، ای  شـاخ تر  به رقص آ       چون یوسف اندرآمدمصر وشکر به رقص آ

ای شاه عشـق پرور مــانند شیــر مــادر      ای شیر جوش در رو جـان پــدر به رقص آ

چوگان زلف دیدی چون گوی در رسیدی      از پا و سربریـدی بی پا و سر بـه رقــص آ

تیغی به دست خــونی آمد مــرا که چونی     گفتم بیا که خیر است گفتا نه شرّ به رقص آ

/ 0 نظر / 39 بازدید