دستور خط فارسی فرهنگستان

دستور خط فارسی فرهنگستان

 

        خط چهرة مکتوب زبان است و همان گونه که زبان از مجموعة اصول و قواعدی به نام «دستور زبان» پیروی می کند، خط نیز باید پیرو اصول و ضوابطی باشد که ما مجموع آن اصول و ضوابط را «دستور خط» نامیده ایم.

          خطّ فارسی، به موجب اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، خطّ رسمی کشور ماست وکلّیة اسناد رسمی و مکاتبات و کتابهای درسی باید به این خط نوشته شود و طبعاً چنین خطّی باید قواعد و ضوابطی معلوم و مدوّن داشته باشد تا همگان، با رعایت آنها، هویّت خط را تثبیت کنند و محفوظ دارند.

                                         

قواعد کلّی

      1. حفظ چهرة خطّ فارسی:

          از آنجا که خط در تأمین و حفظ پیوستگی فرهنگی نقش اساسی دارد، نباید شیوه ای برگزید که چهرة خطّ فارسی به صورتی تغییر کند که مشابهت خود را با آنچه در ذخایر فرهنگی زبان فارسی به جا مانده است به کلّی از دست بدهد و در نتیجه متون کهن برای نسل کنونی نامأنوس گردد و نسل های بعد در استفاده از متون خطّی و چاپی قدیم دچار مشکل جدّی شوند و به آموزش جداگانه محتاج باشند.

2. حفظ استقلال خط:

          خطّ فارسی نباید تابع خطوط دیگر باشد و لزوماً و همواره از خطّ عربی تبعیت کند. البته در نقل آیات و عبارات قرآن کریم، رسم الخطّ قرآنی رعایت خواهد شد.

3. فاصله گذاری و مرزبندی کلمات برای حفظ استقلال کلمه و درست خوانی:

          فاصله گذاری میان کلمات، خواه بسیط و خواه مرکّب[1]، امری ضروری است که اگر رعایت نشود طبعاً سبب بدخوانی و ابهام معنایی می شود. در نوشته های فارسی دو نوع فاصله وجود دارد: یکی فاصلة «برون کلمه» یعنی فاصله گذاری میان کلمه های یک جمله یا عبارت، مانند «یکی از صاحبدلان سر به جیب مراقبت فرو برده بود» (این فاصله در ماشین تحریر و رایانه «فاصلة یک حرفی» خوانده می شود) و دیگری فاصلة «درون کلمه» که معمولاً میان اجزای ترکیب و اغلب در حروف منفصل می گذارند: ورود، آزادمرد، خردورزی، پردرآمد (این فاصله در تداول، نیم فاصله خوانده می شود). رعایت این نیم فاصله به ویژه در دست نوشته ها دشوار است و از این رو اختیاری است و می توان ابهام تلفّظی را در ترکیب هایی مانند خردورزی با حرکت گذاری برطرف کرد.

 

برخی ویژگی های خطّ فارسی

          ــ بعضی حروف نمایندة بیش از یک صدا هستند:

          و مثل دو(عدد)، چو

                   مور، روز، لیمو، دارو

                   وام، جواب، روان، ناو، لغو

                   جوشن، روشن، نو، رهرو

                   خواهر، خویش

          ی مثل یار، پیدا، نای

                    میز، ریز، پری

                    موسی، حتّی، علی رغم

           هـ  مثل هوا، مهر، مشابه، دانشگاه

                    نامه، درّه

          ــ مصوّتهای َ ، -ِِِِِِِِِِِِِِِِ ،ِِ -ُ ِمعمولاً در خط منعکس نمی شود. در بعضی موارد، به کار نگرفتن نشانة این مصوّتها در خط باعث ابهام یا اشتباه می شود، به خصوص در مواردی مثل اعلام و کلمات دخیل فرنگی و لغات مهجور که تلفّظ صحیح آنها برای عامّة خوانندگان روشن نیست. در چنین مواردی صورت نوشتاری حتماً باید بسیار روشن و خوانا و با حرکت گذاری باشد:

          سارتر(sartre)، بِکِت(Beckett)، کِنِت(Kenneth)، سیر/ سِیَر/ سِیر؛ دیر/ دِیر؛ عَبید/ عُبید.

          ــ در املای کلمات و ترکیبات و عبارات عربی، که عیناً وارد زبان فارسی شده است، در بعضی موارد، قواعد املای عربی رعایت می شود:

          موسی، بالقوّه، خَلقُ السّاعه، حتّی، اِلی

 

املای بعضی از واژه ها و پیشوندها و پسوندها

          ای(حرف ندا) همیشه جدا از منادا نوشته می شود:

              ای خدا، ای که

          این، آن، جدا از جزء و کلمة پس از خود نوشته می شود:

              استثنا: آنچه، آنکه، اینکه، اینها، آنها، اینجا، آنجا، وانگهی.

          همین، همان، همواره جدا از کلمة پس از خود نوشته می شود:             

              همین خانه، همین جا، همان کتاب، همان جا

          هیچ، همواره جدا از کلمة پس از خود نوشته می شود:

              هیچ یک، هیچ کدام، هیچ کس

          چه، جدا از کلمة پس از خود نوشته می شود، مگر در:

              چرا، چگونه، چقدر، چطور، چسان             

          چه، جدا از کلمة پیش از خود نوشته می شود، مگر در:

              آنچه، چنانچه

          را، در همه جا جدا از کلمة پیش از خود نوشته می شود، مگر در:

              چرا، در معنای «برای چه؟» و در معنای «آری» در پاسخ به پرسش منفی.

          که، جدا از کلمة پیش از خود نوشته می شود:

              چنان که، آن که (= آن کسی که)            

              استثنا: بلکه، آنکه، اینکه

           ابن، حذف یا حفظ همزة این کلمه، وقتی که بین دو عَلَم واقع شود، هر دو صحیح است:

      حسین بن علی/حسین ابن علی؛ محمّد بن زکریای رازی/محمّد ابن زکریای رازی                                                                         

          به، در موارد زیر پیوسته نوشته می شود:

          1. هنگامی که بر سر فعل یا مصدر بیاید (همان که اصطلاحاً «بای زینت» یا «بای تأکید» خوانده می شود): بگفتم، بروم، بنماید، بگفتن (= گفتن)

         2. به صورت بدین، بدان، بدو، بدیشان[2] به کار رود.

         3. هرگاه صفت بسازد:

             بخرد، بشکوه، بهنجار، بنام

         به، در سایر موارد جدا نوشته می شود:

/ 0 نظر / 246 بازدید